ผลกระทบของโภชนาการต่อกลไกทางชีวประสาทในภาวะซึมเศร้า
คำสำคัญ:
ภาวะซึมเศร้า, โภชนาการ, ชีวประสาทบทคัดย่อ
ภาวะซึมเศร้าเป็นหนึ่งในปัญหาสุขภาพจิตที่สำคัญในระดับโลกและในประเทศไทย โดยมีปัจจัยเสี่ยงหลายมิติรวมถึงการบริโภคอาหารที่อาจส่งเสริมการเกิดภาวะซึมเศร้าในกลุ่มที่บริโภคอาหารที่ไม่ดีเป็นระยะเวลานานหรือช่วยป้องกันการเกิดภาวะซึมเศร้าหากบริโภคอาหารที่ดี เพื่อเป็นแนวทางในการดูแลสุขภาพองค์รวมสำหรับผู้ป่วยภาวะซึมเศร้า บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อทบทวนผลกระทบของโภชนาการในภาวะซึมเศร้าโดยมุ่งเน้นที่กลไกทางชีวประสาทที่มีผลต่อการทำงานของสมอง
กลไกการทำงานที่เชื่อมโยงระหว่างอาหารกับภาวะซึมเศร้านั้นมีความซับซ้อน และไม่ได้จำกัดอยู่เพียงเส้นทางชีวภาพใดเส้นทางหนึ่ง มีการระบุเส้นทางชีวภาพจำนวนมากที่อาหารสามารถส่งผลต่อสุขภาพจิตได้อย่างสมเหตุสมผล ซึ่งรวมถึงการปรับเปลี่ยนเส้นทางที่เกี่ยวข้องกับการอักเสบของระบบประสาท ความเครียดจากออกซิเดชั่น การทำงานของจุลินทรีย์ในลำไส้ กระบวนการเมแทบอลิซึมของทริปโตเฟน-ไคนูเรนีน และการทำงานของแกน HPA อย่างไรก็ตาม ภาวะซึมเศร้ายังมีกลไกอื่นๆ ที่มีส่วนเกี่ยวข้องกับพยาธิสภาพการเกิดโรค ไม่ใช่แค่ความผิดปกติของสมองเพียงอย่างเดียวที่ถูกเปลี่ยนได้ด้วยการปรับเปลี่ยนรูปแบบการบริโภคอาหารหรือสารอาหารบางอย่าง ดังนั้นจำเป็นต้องมีการศึกษาเชิงทดลองเกี่ยวกับประสิทธิผลการควบคุมอาหารแบบต่างๆ ในเรื่องสัดส่วนของสารอาหารหลักและสารอาหารรองหรือการศึกษาติดตามกลุ่มในระยะยาวเพิ่มเติม เพื่ออธิบายกลไกการทำงานที่ซับซ้อนและขยายกลุ่มอาหารและรูปแบบการบริโภคอาหารอื่นด้วย
เอกสารอ้างอิง
กรมสุขภาพจิต. (2566). รายงานประจำปี 2566 กรมสุขภาพจิต. กระทรวงสาธารณสุข.
สำนักงานพัฒนานโยบายสุขภาพระหว่างประเทศ (IHPP). (2566). รายงานภาระโรคและอาการบาดเจ็บของประชากรไทย พ.ศ. 2562. แผนงานพัฒนาดัชนีภาระโรคแห่งประเทศไทย.
Alang, S. & McAlpine, D. (2020). Treatment modalities and perceived effectiveness of treatment among adults with depression. Health Serv. Insights, 13, 1178632920918288.
Altun, A., Brown, H., Szoeke, C., & Goodwill, A. M. (2019). The Mediterranean dietary pattern and depression risk: A systematic review. Neurology, Psychiatry and Brain Research, 33, 1–10. https://doi.org/10.1016/j.npbr.2019.05.003
Catalina, G. R., Gheorman, V., Gheorman, V., & Fortofoiu, M. C. (2025). The role of neuroinflammationin the comorbidity of psychiatric disorders and internal diseases. Healthcare (Basel, Switzerland), 13(7), 837. https://doi.org/10.3390/healthcare13070837
Cryan, J. F., O'Riordan, K. J., Cowan, C. S. M., Sandhu, K. V., Bastiaanssen, T. F. S., Boehme, M., Codagnone, M. G., Cussotto, S., Fulling, C., Golubeva, A. V., Guzzetta, K. E., Jaggar, M., Long-Smith, C. M., Lyte, J. M., Martin, J. A., Molinero-Perez, A., Moloney, G., Morelli, E., Morillas, E., O'Connor, R., Cruz-Pereira, J. S., Peterson, V. L., Rea, K., Ritz, N. L., Sherwin, E., Spichak, S., Teichman, E. M., van de Wouw, M., Ventura-Silva, A. P., Wallace-Fitzsimons, S. E., Hyland, N., Clarke, G., & Dinan, T. G. (2019). The microbiota-gut-brain axis. Physiological Reviews, 99(4), 1877–2013. https://doi.org/10.1152/physrev.00018.2018
Dinan, T. G., Stanton, C., Long-Smith, C., Kennedy, P., Cryan, J. F., Cowan, C. S. M., Cenit, M. C., van der Kamp, J. W., & Sanz, Y. (2019). Feeding melancholic microbes: MyNewGut recommendations on diet and mood. Clinical Nutrition (Edinburgh, Scotland), 38(5), 1995–2001. https://doi.org/10.1016/j.clnu.2018.11.010
Duffy, C. M., Hofmeister, J. J., Nixon, J. P., & Butterick, T. A. (2019). High fat diet increases cognitive decline and neuroinflammation in a model of orexin loss. Neurobiology of Learning and Memory, 157, 41–47. https://doi.org/10.1016/j.nlm.2018.11.008
Dunn, G. A., Loftis, J. M., & Sullivan, E. L. (2020). Neuroinflammation in psychiatric disorders: An introductory primer. Pharmacology, Biochemistry, and Behavior, 196, 172981. https://doi.org/10.1016/j.pbb.2020.172981
Fekete, M., Lehoczki, A., Tarantini, S., Fazekas-Pongor, V., Csipo, T., Csizmadia, Z., & Varga, J. T. (2023). Improving cognitive function with nutritional supplements in aging: A comprehensive narrative review of clinical studies investigating the effects of vitamins, minerals, antioxidants, and other dietary supplements. Nutrients, 15(24), 5116. https://doi.org/10.3390/nu15245116
Hwang, Y.-G., Pae, C., Lee, S.-H., Yook, K.-H., & Park, C. I. (2023). Relationship between Mediterranean diet and depression in South Korea: The Korea National Health and Nutrition Examination Survey. Frontiers in Nutrition, 10, Article 1219743. https://doi.org/10.3389/fnut.2023.1219743
Knapp, M., & Wong, G. (2020). Economics and mental health: the current scenario. World Psychiatry: official Journal of The World Psychiatric Association (WPA), 19(1), 3–14. https://doi.org/10.1002/wps.20692
Li, Y., Lu, Y., Lin, X., & Zhao, L. (2026). The role of zinc homeostasis in major depressive disorder: Heterogeneous pathological mechanisms and therapeutic implications. Annals of Medicine, 58(1), 2611191. https://doi.org/10.1080/07853890.2025.2611191
Liao, Y., Xie, B., Zhang, H., He, Q., Guo, L., Subramanieapillai, M., Fan, B., Lu, C., & McIntyre, R. S. (2019). Efficacy of omega-3 PUFAs in depression: A meta-analysis. Translational Psychiatry, 9(1), 190. https://doi.org/10.1038/s41398-019-0515-5
Micek, A., Jurek, J., Owczarek, M., Guerrera, I., Torrisi, S. A., Castellano, S., Grosso, G., Alshatwi, A. A., & Godos, J. (2023). Polyphenol-Rich beverages and mental health outcomes. Antioxidants Basel, Switzerland), 12(2), 272. https://doi.org/10.3390/antiox12020272
Muneer, A. (2020). Kynurenine pathway of tryptophan metabolism in neuropsychiatric disorders: pathophysiologic and therapeutic considerations. Clinical Psychopharmacology and Neuroscience: The Official Scientific Journal of the Korean College of Neuropsychopharmacology, 18(4), 507–526. https://doi.org/10.9758/cpn.2020.18.4.507
Olfson, M., Blanco, C., & Marcus, S.C. (2016). Treatment of adult depression in the United States. JAMA Intern. Med, 176, 1482-1491.
Paiva, I. H. R., Maciel, L. M., Silva, R. S. D., Mendonça, I. P., Souza, J. R. B., & Peixoto, C. A. (2024). Prebiotics modulate the microbiota-gut-brain axis and ameliorate anxiety and depression-like behavior in HFD-fed mice. Food Research International (Ottawa, Ont.), 182, 114153. https://doi.org/10.1016/j.foodres.2024.114153
Sabit, H., Kassab, A., Alaa, D., Mohamed, S., Abdel-Ghany, S., Mansy, M., Said, O. A., Khalifa, M. A., Hafiz, H., & Abushady, A. M. (2023). The effect of probiotic supplementation on the gut-brain axis in psychiatric patients. Current Issues in Molecular Biology, 45(5), 4080–4099. https://doi.org/10.3390/cimb45050260
Samuthpongtorn, C., Nguyen, L. H., Okereke, O. I., Wang, D. D., Song, M., Chan, A. T., & Mehta, R. S. (2023). Consumption of ultraprocessed food and risk of depression. JAMA Network Open, 6(9), e2334770. https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2023.34770
Savitz J. (2020). The kynurenine pathway: a finger in every pie. Molecular Psychiatry, 25(1), 131–147. https://doi.org/10.1038/s41380-019-0414-4
Sujinnapram, M., Meksawan, K., & Pongthananikorn, S. (2018). Relationship between dietary pattern and depression among a working age population in Bangkok. Thai Journal of Public Health, 48(3), 296-307.
Tafet, G. E., & Nemeroff, C. B. (2016). The links between stress and depression: Psychoneuroendocrinological, genetic, and environmental Interactions. The Journal of Neuropsychiatry and Clinical Neurosciences, 28(2), 77–88. https://doi.org/10.1176/appi.neuropsych.15030053
World Health Organization. (2019). The WHO Special Initiative for Mental Health (2019 - 2023): Universal Health Coverage for Mental Health. https://apps.who.int/iris/handle/10665/310981
Xie, Y., Wu, Z., Sun, L., Zhou, L., Wang, G., Xiao, L., & Wang, H. (2021). The effects and mechanisms of exercise on the treatment of depression. Frontiers in Psychiatry, 12, Article 705559. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2021.705559
Zhang, W. Y., Guo, Y. J., Han, W. X., Yang, M. Q., Wen, L. P., Wang, K. Y., & Jiang, P. (2019). Curcumin relieves depressive-like behaviors via inhibition of the NLRP3 inflammasome and kynurenine pathway in rats suffering from chronic unpredictable mild stress. International Immunopharmacology, 67, 138-144. https://doi.org/10.1016/j.intimp.2018.12.012
