ความรอบรู้ด้านสุขภาพเพื่อป้องกันฝุ่นละออง PM2.5 ของผู้สูงอายุที่อาศัยอยู่ในชุมชน จังหวัดปทุมธานี
คำสำคัญ:
ความรอบรู้ด้านสุขภาพ, ผู้สูงอายุ, การป้องกันฝุ่นละอองขนาดเล็ก, ปัจจัยทำนายบทคัดย่อ
ฝุ่นละออง PM2.5 ส่งผลกระทบต่อสุขภาพของผู้สูงอายุ การมีความรอบรู้ด้านสุขภาพจึงเป็นปัจจัยสำคัญช่วยให้ผู้สูงอายุป้องกันตนเองได้ การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาความรอบรู้ด้านสุขภาพ และปัจจัยทำนายความรอบรู้ด้านสุขภาพเกี่ยวกับการป้องกันฝุ่นละออง PM2.5 ของผู้สูงอายุในชุมชน จังหวัดปทุมธานี จำนวน 422 คน เก็บรวบรวมข้อมูลด้วยแบบสอบถามข้อมูลส่วนบุคคลและแบบประเมินความรอบรู้ด้านสุขภาพ วิเคราะห์ข้อมูลด้วยสถิติเชิงพรรณนา Spearman’s rank correlation และ Multinomial Logistic Regression (p < 0.05)
ผลการวิจัยพบว่า ผู้สูงอายุมีความรอบรู้ด้านสุขภาพเกี่ยวกับฝุ่นละออง PM2.5 โดยรวมอยู่ระดับน้อย (Mean = 2.91, SD = 0.95) โดยด้านการตัดสินใจปฏิบัติและการเข้าใจข้อมูลอยู่ระดับปานกลาง ส่วนด้านการเข้าถึงข้อมูลและการประเมินคัดกรองข้อมูลอยู่ระดับน้อย ปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับความรอบรู้ด้านสุขภาพ ได้แก่ อายุ ระดับการศึกษา
โรคประจำตัว รายได้ และสถานะการอยู่อาศัย ผลการวิเคราะห์ Multinomial Logistic Regression พบว่า โมเดลสามารถอธิบายความแปรปรวนได้ร้อยละ 29.4 (Nagelkerke R² = 0.294, p < 0.05) โดยผู้สูงอายุที่ไม่ได้เรียน จบประถมศึกษา และจบมัธยมศึกษา/อาชีวศึกษา มีโอกาสมีความรอบรู้ด้านสุขภาพระดับมากต่ำกว่ากลุ่มที่จบปริญญาตรีขึ้นไป (AOR = 0.027, 0.030 และ 0.107 ตามลำดับ, p < 0.01) ขณะที่ผู้สูงอายุที่ไม่มีโรคประจำตัวมีโอกาสมีความรอบรู้ด้านสุขภาพทั้งระดับปานกลางและระดับมาก (AOR = 2.195, p = 0.008) และ AOR = 2.338, p = 0.029 ตามลำดับ) สูงกว่าผู้ที่มีโรคประจำตัว ผลการวิจัย พบว่าผู้สูงอายุมีข้อจำกัดด้านการเข้าถึงและประเมินข้อมูลเกี่ยวกับฝุ่นละออง PM2.5 จึงควรพัฒนาโปรแกรมเพื่อส่งเสริมความรอบรู้ด้านสุขภาพให้กับผู้สูงอายุ
เอกสารอ้างอิง
1. ศิลาลักษณ์ โกรฟ, รักจิต กัลยาณะธรรม, สุทธิรัตน์ กิตติพงษ์วิเศษ, ณัฎฐา ฐานีพานิชสกุล. ฝุ่นละอองขนาดเล็กไม่เกิน 2.5 ไมครอน (PM2.5) ในอาคารและสถานศึกษา. วารสารสิ่งแวดล้อม. 2564;25(3):1-9.
2. กองประเมินผลกระทบต่อสุขภาพ กรมอนามัย. การศึกษาการรับรู้และพฤติกรรมการป้องกันสุขภาพจากฝุ่นละออง PM2.5 ของประชาชนในเขตกรุงเทพมหานครและปริมณฑล.ใน: การประชุมวิชาการส่งเสริมสุขภาพและอนามัยสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ; 26-28 พฤษภาคม 2563; กรมอนามัยกระทรวงสาธารณสุข.นนทบุรี: กรมอนามัย; 2563.
3. Wu X, Braun D, Schwartz J, Kioumourtzoglou MA, Dominici F. Evaluating the impact of long-term exposure to fine particulate matter on mortality among the elderly. Sci Adv. 2020;6(29):eaba5692. doi:10.1126/sciadv.aba5692.
4. กระทรวงสาธารณสุข. คู่มือการดำเนินงานด้านการแพทย์และสาธารณสุขกรณีฝุ่นละอองขนาดไม่เกิน 2.5 ไมครอน (PM2.5) ปี 2565 [อินเทอร์เน็ต]. นนทบุรี: กระทรวงสาธารณสุข; 2565 [เข้าถึงเมื่อ 17 กุมภาพันธ์ 2568]. เข้าถึงได้จาก: https://www.chiangmaihealth.go.th/cmpho_web/document/211222164014282063.pdf
5. กรมควบคุมมลพิษ. ข้อมูลคุณภาพอากาศย้อนหลัง จังหวัดปทุมธานี วันที่ 23 มกราคม 2568 [อินเทอร์เน็ต]. กรุงเทพฯ: กรมควบคุมมลพิษ; 2568 [เข้าถึงเมื่อ 3 ตุลาคม 2569]. เข้าถึงได้จาก: https://air4thai.pcd.go.th
6. สาวิตรี ภมร. คุณลักษณะของฝุ่นละอองขนาดเล็ก PM10 และ PM2.5 และความสัมพันธ์ของโรคที่เกี่ยวข้องกับมลพิษทางอากาศในพื้นที่เขตสุขภาพที่ 4 [วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต]. กรุงเทพฯ: สถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์; 2564.
7. Sørensen K, Van den Broucke S, Fullam J, Doyle G, Pelikan J, Slonska Z, et al. Health literacy and public health: a systematic review and integration of definitions and models. BMC Public Health. 2012;12:80. doi:10.1186/1471-2458-12-80.
8. อัชฌาณัฐ วังโสม, วิลาวัลย์ อุดมการเกษตร, เขมศ์ณริณี รื่นฤดีภิรมณ์. ปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อพฤติกรรมการป้องกันตนเองจากฝุ่นละอองขนาดเล็กกว่า 2.5 ไมครอนของผู้สูงอายุ จังหวัดปทุมธานี. วารสารวิทยาลัยพยาบาลพระจอมเกล้า จังหวัดเพชรบุรี. 2568;8(1):1-17.
9. หัทยา มาลัยเจริญ, ธานินทร์ สุธีประเสริฐ, ธนิฏฐา ทองนาค, วัชรินทร์ โกมลมาลัย. ปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับพฤติกรรมการป้องกันตนเองจากฝุ่นละอองขนาดเล็กกว่า 2.5 ไมครอน (PM2.5) ของประชาชนตำบลหน้าพระลาน อำเภอเฉลิมพระเกียรติ จังหวัดสระบุรี. วารสารศาสตร์สาธารณสุขและนวัตกรรม. 2565;2(3):82-97.
10. เจริญชัย หมื่นห่อ, อรอุมา แก้วเกิด, ธงชัย อามาตยบัณฑิต, ศุภวรรน ยอดโปร่ง. ความรอบรู้ด้านอนามัยสิ่งแวดล้อมในการป้องกันผลกระทบต่อสุขภาพจากฝุ่นละอองขนาดไม่เกิน 2.5 ไมครอน (PM2.5) ของอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้านในจังหวัดนครพนม. วารสารสิ่งแวดล้อมศึกษาการแพทย์และสุขภาพ. 2567;9(1):596-604.
11. Krejcie RV, Morgan DW. Determining sample size for research activities. Educ Psychol Meas. 1970;30:607-10. doi:10.1177/001316447003000308.
12. Official Statistics Registration Systems. Civil registration official population statistics (monthly) [Internet]. 2022 [cited 2025 Mar 14]. Available from: https://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statMONTH/statmonth/#/mainpage
13. พิชญา กุศลารักษ์, ดาวชมพู นาคะวิโร. การศึกษาความเที่ยงตรงของแบบทดสอบ Mini-Cog ในผู้ป่วยโรคสมองเสื่อมชาวไทย. รามาธิบดีเวชสาร. 2555;35:264-71.
14. อังศินันท์ อินทรกำแหง. การจัดทำสถานการณ์ความรอบรู้ด้านอนามัยสิ่งแวดล้อมในการป้องกันผลกระทบต่อสุขภาพจากฝุ่นละอองขนาดไม่เกิน 2.5 ไมครอน (PM2.5) ของอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน ในพื้นที่เมืองอุตสาหกรรมเชิงนิเวศ [อินเทอร์เน็ต]. กรุงเทพฯ: สถาบันวิจัยพฤติกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ; 2563 [เข้าถึงเมื่อ 5 ธันวาคม 2564]. เข้าถึงได้จาก: http://bsris.swu.ac.th/upload/319381.pdf
15. มนต์ชัย อโณวรรณพันธ์. การพัฒนารูปแบบการเสริมสร้างความรอบรู้ด้านสุขภาพของผู้สูงอายุในจังหวัดอุทัยธานี. วารสารวิชาการกรมสนับสนุนบริการสุขภาพ. 2564;17(1):15-22.
16. Pansakun N, Naksen W, Boonchieng W, Ong-artborirak P, Prapamontol T. Environmental health literacy regarding fine particulate matter and related factors among village health volunteers in upper Northern Thailand. J Prev Med Public Health. 2024;57(2):138-47. doi:10.3961/jpmph.23.518.
17. Lima ACP, Maximiano-Barreto MA, Martins TCR, Luchesi BM. Factors associated with poor health literacy in older adults: a systematic review. Geriatr Nurs. 2024;55:242-54. doi:10.1016/j.gerinurse.2023.11.016.
18. Lee HJ, Son YJ. Associated factors and health outcomes of health literacy and physical frailty among older adults: a systematic review. Res Gerontol Nurs. 2022;15(1):39-52. doi:10.3928/19404921-20211117-01.
19. Estrela M, Semedo G, Roque F, Lopes Ferreira P, Herdeiro MT. Sociodemographic determinants of digital health literacy: a systematic review and meta-analysis. Int J Med Inform. 2023;177:105124. doi:10.1016/j.ijmedinf.2023.105124.