การพัฒนารูปแบบการป้องกันโรคพยาธิใบไม้ตับ โดยการมีส่วนร่วมของชุมชน ตำบลทับใหญ่ อำเภอรัตนบุรี จังหวัดสุรินทร์
คำสำคัญ:
พยาธิใบไม้ตับ, การมีส่วนร่วมของชุมชน, ความรอบรู้ด้านสุขภาพ, พฤติกรรมสุขภาพ, การวิจัยเชิงปฏิบัติการบทคัดย่อ
การวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม ตามวงจร PAOR ของ Kemmis และ McTaggart โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อ (1) ศึกษาสถานการณ์ปัญหา พฤติกรรมเสี่ยง และปัจจัยที่เกี่ยวข้องกับการติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับ และ (2) พัฒนาและประเมินประสิทธิผลของรูปแบบการป้องกันโรคพยาธิใบไม้ตับ โดยการมีส่วนร่วมของชุมชน ในตำบลทับใหญ่ อำเภอรัตนบุรี จังหวัดสุรินทร์ กลุ่มตัวอย่างประกอบด้วย (1) ผู้มีส่วนได้ส่วนเสียในชุมชนจำนวน 15 คน สำหรับการพัฒนารูปแบบ และ (2) ประชาชนจำนวน 148 คน สำหรับทดลองใช้รูปแบบ เครื่องมือที่ใช้ ได้แก่ แนวทางการสนทนากลุ่ม กระบวนการ AIC แบบบันทึกการดำเนินงาน และแบบสัมภาษณ์ด้านความรอบรู้ด้านสุขภาพ ความตระหนักรู้ และพฤติกรรมการป้องกันโรค วิเคราะห์ข้อมูลเชิงปริมาณด้วยสถิติเชิงพรรณนาและ Paired t-test และวิเคราะห์ข้อมูลเชิงคุณภาพด้วยการวิเคราะห์เนื้อหา
ผลการวิจัยพบว่า รูปแบบที่พัฒนาขึ้นเป็นรูปแบบบูรณาการเชิงระบบบนฐานแนวคิดนิเวศสุขภาพและการมีส่วนร่วมของชุมชน ประกอบด้วย 5 องค์ประกอบ ได้แก่ (1) การคัดกรองเชิงรุกแบบมุ่งเป้า (2) การยกระดับความรอบรู้ด้านสุขภาพ (3) การขับเคลื่อนสังคมด้วยการมีส่วนร่วม (4) การสร้างวัฒนธรรมอาหารปลอดภัย และ (5) การบูรณาการเชิงนโยบายและสิ่งแวดล้อม ภายหลังการดำเนินงาน กลุ่มตัวอย่างมีคะแนนความรอบรู้ด้านสุขภาพ ความตระหนักรู้ และพฤติกรรมการป้องกันโรคเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (p < 0.001) นอกจากนี้ จากการติดตามผลหลังดำเนินการ 6 เดือน โดยการตรวจอุจจาระในประชาชนจำนวน 350 คน ไม่พบการติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับ
เอกสารอ้างอิง
เสนาะศักดิ์ เขตจอหอ, สมัย ลาประวัติ. การพัฒนารูปแบบการป้องกันโรคพยาธิใบไม้ตับโดยการมีส่วนร่วมของชุมชน ตำบลหนองฮาง อำเภอเบญจลักษ์ จังหวัดศรีสะเกษ. วารสารวิจัยและพัฒนาสุขภาพศรีสะเกษ. 2568;4(1):100-14.
วรกร วิชัยโย. รูปแบบการประยุกต์เทคโนโลยีการมีส่วนร่วมเพื่อการป้องกันโรคพยาธิใบไม้ตับในชุมชน ตำบลธัญญา อำเภอกมลาไสย จังหวัดกาฬสินธุ์ [วิทยานิพนธ์ปริญญาดุษฎีบัณฑิต]. มหาสารคาม: มหาวิทยาลัยมหาสารคาม; 2562.
International Agency for Research on Cancer. Biological Agents. IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans, No. 100B. Lyon (FR): IARC Working Group on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans; 2012.
Sripa B, Kaewkes S, Sithithaworn P, Mairiang E, Laha T, Smout M, et al. Liver fluke induces cholangiocarcinoma. PLoS Med. 2007;4(7):e201.
Wongsaroj T, Nithikathkul C, Rojkitikul W, Nakai W, Royal L, Rammasut P. National survey of helminthiasis in Thailand. J Asian Biomedicine. 2014;8(6):779-83.
กรมควบคุมโรค. แผนงานด้านการป้องกันควบคุมโรคและภัยสุขภาพ ระยะ 5 ปี (2566-2570). นนทบุรี: กองยุทธศาสตร์และแผนงาน กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข; 2565.
ปริวัฒน์ กอสุระ, นพรัตน์ ส่งเสริม, ภัทรภร เจริญบุตร, พุทธิไกร ประมวล. พฤติกรรมเสี่ยงและพฤติกรรมการป้องกันโรคพยาธิใบไม้ตับ: การประเมินสถานการณ์ตามบริบทชุมชนของคนไทยเชื้อสายเขมรในจังหวัดศรีสะเกษ. วารสารวิจัยสาธารณสุขศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏอุบลราชธานี. 2563;9(1):133-41.
เกษร แถวโนนงิ้ว, ไพบูลย์ สิทธิถาวร, ศศิธร ตั้งสวัสดิ์, เสรี สิงห์ทอง, นิตยา ชุดไธสง, วราลักษณ์ ตังคณะกุล. อุบัติการณ์และการติดเชื้อซ้ำโรคพยาธิใบไม้ตับในชุมชนของภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนบน ประเทศไทย. วารสารวิชาการสาธารณสุข. 2559;25(3):370-9.
สำนักโรคติดต่อทั่วไป กรมควบคุมโรค. แนวทางทางการดำเนินงานโครงการกำจัดพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดีถวายเป็นพระราชกุศลแด่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จขึ้นครองราชย์ครบ 70 ปี ในทธศักราช 2559 พร้อมทั้งสมเด็จพระนางเจ้าฯพระบรมราชินีนาถจะทรงเจริญพระชนมพรรษา 84 พรรษาตามยุทธศาสตร์ทศวรรษการกำจัดปัญหาพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดี ปี 2559-2568. นนทบุรี: กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข; 2559.
สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดสุรินทร์. สรุปผลการดำเนินงานการป้องกันโรคพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดี. สุรินทร์: งานควบคุมโรคติดต่อ สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดสุรินทร์; 2566.
โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลทับใหญ่. ผลการดำเนินงานตำบลจัดการคุณภาพชีวิตต้นแบบตำบลวิถีใหม่ปลอดภัยจากโรคพยาธิใบไม้ในตับและมะเร็งท่อน้ำดี. สุรินทร์: โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลทับใหญ่ สังกัดสำนักงานสาธารณสุขอำเภอรัตนบุรี; 2566.
วชรีพร นาทุ่งหมื่น. การพัฒนารูปแบบการดำเนินงานป้องกันโรคพยาธิใบไม้ตับแบบมีส่วนร่วมของชุมชนตำบลวังตามัว อำเภอเมือง จังหวัดนครพนม [วิทยานิพนธ์]. มหาสารคาม: หมาวิทยาลัยมหาสารคาม.
Kemmis S, McTaggart R. Participatory Action Research: Communicative Action and the Public Sphere. In: Denzin NK, Lincoln YS, editors. The Sage handbook of qualitative research. 3rd ed. Washington DC: Sage Publications Ltd; 2005.
Patchasuwan NH, Banchonhattakit P, Rattanapitoon NK, Nilnate N, Srithumsuk W, Heebkaew S, et al. Development of a School-Based Health Literacy Model for Liver Fluke Prevention and Control Using Participatory Action Research. Asian Pacific journal of cancer prevention : APJCP.
;23(4):1177-83.
กิตติศักดิ์ ประครองใจ, สุมัทนา กลางคาร, สมศักดิ์ ศรีภักดี. การพัฒนารูปแบบการป้องกันโรคพยาธิใบไม้ตับแบบมีส่วนร่วม ตำบลพรสำราญ อำเภอคูเมือง จังหวัดบุรีรัมย์. วารสารวิชาการสาธารณสุขชุมชน 2564;7(4):87-100.
ณัฐกร แซงสีนวล, กิตติภูมิ ภิญโย. การพัฒนาแนวทางการป้องกันโรคพยาธิใบไม้ตับโดยการมีส่วนร่วมของชุมชนตำบลกุดกว้าง อำเภอหนองเรือ จังหวัดขอนแก่น. วารสารวิทยาศาสตร์สุขภาพ วิทยาลัยพยาบาลบรมราชชนนี สรรพสิทธิประสงค์. 2565;6(3):32-43.
มนัสนันท์ ลิมปวิทยากุล, นิรันตา ไชยพาน, กรัณฑรัตน์ บุญช่วยธนาสิทธิ์, จักรกฤษณ์ พลราชม, มาสริน ศุกลปักษ์. รูปแบบการพัฒนาอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้านเพื่อปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการป้องกันโรคพยาธิใบไม้ตับในประชาชน ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ: รายงานฉบับสมบูรณ์. กรุงเทพฯ โรงพิมพ์ บริษัทแดเน็กซ์ อินเตอร์คอร์ปอเรชั่น จำกัด; 2558.
ถนัด ธุระพันธ์. การพัฒนารูปแบบการดำเนินงานโรคพยาธิใบไม้ตับ โดยการมีส่วนร่วมของชุมชนตำบลตูมใต้ อำเภอกุมภวาปี จังหวัดอุดรธานี อุดรธานี: สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดอุดรธานี; 2566 [cited 2566. เข้าถึงได้จาก : https://backoffice.udpho.org/openaccess/control/download.php?id=MjIx.
กองสุขศึกษา กระทรวงสาธารณสุข. เครื่องมือและความรอบรู้ด้านสุขภาพ ความตระหนักด้านสุขภาพและพฤติกรรมสุขภาพ เพื่อป้องกันโรคพยาธิใบไตับและมะเร็งท่อน้ำดีของประชาชนในหมู่บ้านปรับเปลี่ยนสุขภาพ. นนทบุรี: กองสุขศึกษา กระทรวงสาธารณสุข; 2568.
สุริยนต์ หล้าคำ, สุคนธ์ทิพย์ อรุณกมลพัฒน์, ธวัชชัย เติมใจ. การพัฒนารูปแบบการป้องกันและควบคุมโรคพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดี โดยคณะกรรมการพัฒนาคุณภาพชีวิตระดับอำเภอร่วมกับองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ของอำเภอปรางค์กู่ จังหวัดศรีสะเกษ. วารสารสิ่งแวดล้อมศึกษาการแพทย์และสุขภาพ. 2568;10(1):516-30.
