การพัฒนารูปแบบการเฝ้าระวัง ป้องกัน และควบคุมโรคพิษสุนัขบ้า ด้วยกลไกคณะกรรมการพัฒนาคุณภาพชีวิตระดับอำเภอ (พชอ.) อำเภอห้วยเม็ก จังหวัดกาฬสินธุ์
คำสำคัญ:
การเฝ้าระวัง, ป้องกัน, ควบคุมโรคพิษสุนัขบ้า, คณะกรรมการพัฒนาคุณภาพชีวิตระดับอำเภอ (พชอ.)บทคัดย่อ
การวิจัยครั้งนี้เป็นการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม (Participatory Action Research: PAR) มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาสถานการณ์ และแนวทางการดำเนินงานเฝ้าระวัง ป้องกัน และควบคุมโรคพิษสุนัขบ้า ในพื้นที่อำเภอห้วยเม็ก จังหวัดกาฬสินธุ์และพัฒนารูปแบบการดำเนินงานเฝ้าระวัง ป้องกัน และควบคุมโรคพิษสุนัขบ้าของคณะกรรมการพัฒนาคุณภาพชีวิตระดับอำเภอ (พชอ.) อำเภอห้วยเม็ก จังหวัดกาฬสินธุ์ กลุ่มตัวอย่าง ได้แก่ คณะกรรมการพัฒนาคุณภาพชีวิตระดับอำเภอ (พชอ.) อำเภอห้วยเม็กและคณะทำงานการพัฒนาคุณภาพชีวิตระดับตำบล พชต. จำนวน 86 คน เก็บข้อมูลจากแบบบันทึกและสรุปผลการดำเนินงาน วิเคราะห์ข้อมูลเชิงคุณภาพ และ สถิติพรรณนา
ผลการศึกษา พบว่า 1) ความครอบคลุมของการขึ้นทะเบียนสัตว์ เป้าหมาย ≥80% พบว่า อำเภอห้วยเม็ก มีการสำรวจและขึ้นทะเบียนสัตว์สุนัข แมว ทั้งมีเจ้าของ และไม่มีเจ้าของเพิ่มมากขึ้น จากปี 2567 และปี 2568 โดยมีการปรับระบบการสำรวจและขึ้นทะเบียนสัตว์ เดิมสำรวจโดย ทีมอาสาปศุสัตว์ อย่างเดียว ซึ่งเป็นทีมที่มีบุคลากรน้อย เมื่อเทียบกับ อสม.ซึ่งมีจำนวนมากกว่า รับผิดชอบครัวเรือนละ 10-15 หลังคาเรือน ในปี 2568-ปี 2569 จึงได้พัฒนาศักยภาพ อสม.เข้าร่วมทีมในการสำรวจด้วย ทำให้การดำเนินงานการสำรวจขึ้นทะเบียนสัตว์มีแนวโน้มเพิ่มสูงขึ้น และจะเห็นได้ว่ามีการสำรวจสัตว์จรจัด เพิ่มขึ้นด้วย 2) อัตราการรับวัคซีนพิษสุนัขบ้าในสัตว์ มีการปรับระบบปฏิบัติการและมีอัตราการฉีดวัคซีนในสัตว์มีแนวโน้มเพิ่มสูงขึ้น 3) ความรอบรู้ด้านสุขภาพในการป้องกัน ควบคุมโรคพิษสุนัขบ้าคณะกรรมการพัฒนาคุณภาพชีวิตระดับอำเภอ (พชอ.) และ กลุ่มภาคีเครือข่ายปฏิบัติการ ก่อนการดำเนินงาน โดยรวมและรายด้าน อยู่ในระดับปานกลาง หลังการดำเนินงาน โดยรวมและรายด้าน อยู่ในระดับมากที่สุด ยกเว้น ด้านการบอกต่อข้อมูลด้านสุขภาพ อยู่ในระดับมาก การรับรู้การเฝ้าระวัง ป้องกัน และควบคุมโรคพิษสุนัขบ้าด้วยกลไกคณะกรรมการพัฒนาคุณภาพชีวิตระดับอำเภอ (พชอ.) อำเภอห้วยเม็ก จังหวัดกาฬสินธุ์ ก่อนการดำเนินงาน โดยรวมและรายด้าน อยู่ในระดับปานกลาง ยกเว้น ด้านอุปสรรคของการปฏิบัติในการป้องกันโรคไข้เลือดออก อยู่ในระดับน้อย หลังการดำเนินงาน โดยรวมและรายด้าน อยู่ในระดับมากที่สุดและเมื่อเปรียบเทียบความรอบรู้ด้านสุขภาพในการป้องกัน ควบคุมโรคพิษสุนัขบ้าคณะกรรมการพัฒนาคุณภาพชีวิตระดับอำเภอ (พชอ.) และ กลุ่มภาคีเครือข่ายปฏิบัติการ และการรับรู้การเฝ้าระวัง ป้องกัน และควบคุมโรคพิษสุนัขบ้าด้วยกลไกคณะกรรมการพัฒนาคุณภาพชีวิตระดับอำเภอ (พชอ.) อำเภอห้วยเม็ก จังหวัดกาฬสินธุ์ ก่อนและหลังการดำเนินงาน พบว่า โดยรวมและรายด้านมีความแตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติที่ระดับ .05 โดยที่หลังการดำเนินงาน ดีกว่าก่อนการดำเนินงาน
เอกสารอ้างอิง
World Health Organization, World Organisation for Animal Health, & Food and Agriculture Organization of the United Nations. (2018). WHO expert consultation on rabies: Third report (WHO Technical Report Series, No. 1012). World Health Organization. https://iris.who.int/handle/10665/272364
Thai Red Cross Society. Rabies clinical practice guidelines 2018, Queen Saovabha Memorial Institute, Thai Red Cross Society, and frequently asked questions. Bangkok: Rabies Immunization Clinic, Queen Saovabha Memorial Institute; 2018.
กองระบาดวิทยา กรมควบคุมโรค. (2569). สถานการณ์โรคพิษสุนัขบ้าในประเทศไทย ปี 2560–2569 (ข้อมูล ณ กุมภาพันธ์ 2569). กระทรวงสาธารณสุข. http://www.thairabies.net/
กรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่น กระทรวงมหาดไทย.(2562). คู่มือแนวทางการบริหารจัดการสงเคราะห์สัตว์. https://yanyaws.go.th/31-km/25.pdf
สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดกาฬสินธุ์. (2568). ข้อมูลการระบาดโรคพิษสุนัขบ้าในสัตว์จังหวัดกาฬสินธุ์ ปี 2566-2569
จุฑามาส บัวลอย และคณะ. (2567). ปัจจัยเสี่ยงการเกิดโรคพิษสุนัขบ้าในสัตว์ในพื้นที่อำเภอยางตลาด จังหวัดกาฬสินธุ์ ในระหว่างปี 2566–2567. วารสารอนามัยสิ่งแวดล้อมและสุขภาพชุมชน, 9(2), ตรวจสอบเลขหน้าในฉบับเต็ม. https://he04.tci-thaijo.org/index.php/AJNHS/article/view/1097
สำนักโรคติดต่อทั่วไป กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข. (2560). แนวทางการดำเนินงานป้องกันควบคุมโรคพิษสุนัขบ้า โครงการสัตว์ปลอดโรค คนปลอดภัยจากโรคพิษสุนัขบ้า ตามพระปณิธาน ศาสตราจารย์ ดร.สมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอ เจ้าฟ้าจุฬาภรณวลัยลักษณ์ อัครราชกุมารี กรมพระศรีสวางควัฒน วรขัตติยราชนารีฯ. กรุงเทพฯ: อักษรกราฟฟิคแอนด์ดีไซน์.
สำนักนายกรัฐมนตรี. (2561, 9 มีนาคม). ระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรีว่าด้วยการพัฒนาคุณภาพชีวิตระดับพื้นที่ พ.ศ. 2561. ราชกิจจานุเบกษา, 135(พิเศษ 54 ง), 1–7. https://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2561/E/054/1.PDF
อังคณา สมนัสทวีชัย วลัยพร พัชรนฤมล โสภณ เอี่ยมศิริถาวร วันทนีย์ กัลล์ประวิทธ์ ปานเทพ รัตนากร วิโรจน์ ตั้งเจริญเสถียร.(2557). วิวัฒนาการของความร่วมมือภายใต้แนวคิดสุขภาพหนึ่งเดียวในประเทศไทย. (2557). วารสารวิจัยระบบสาธารณสุข, 8(3). สถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข. https://kb.hsri.or.th/dspace/handle/11228/4218
พุทธิไกร ประมวล, และบังอร เหล่าเสถียรกิจ. (2566). การพัฒนารูปแบบการดำเนินงานเฝ้าระวังและป้องกันโรคพิษสุนัขบ้าโดยชุมชนมีส่วนร่วม จังหวัดศรีสะเกษ. วารสารวิจัยสาธารณสุขศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น, 16(1), 90–106. https://he01.tci-thaijo.org/index.php/kkujphr/issue/view/17614
ชบาไพร เสาร์สุวรรณ, บุญรักษา วิทยาคม, และศิวัช ฐิตมงคล. (2567). การพัฒนารูปแบบการดำเนินงานสร้างเขตปลอดโรคพิษสุนัขบ้าแบบมีส่วนร่วม “RABIES EAST ZONE MODEL” ในพื้นที่เขตสุขภาพที่ 6. วารสารสาธารณสุขมูลฐานภาคกลาง, 38(2), 38–48. https://he05.tci-thaijo.org/index.php/Hss6/article/view/3984
วรรณศิริ ศรีสุข, ราตรี อร่ามศิลป์, สายใจ จารุจิตร, พรฤดี นิธิรัตน์, และประภา วัฒนชีพ. (2564). การพัฒนาแกนนำชุมชนในการเฝ้าระวังและควบคุมโรคพิษสุนัขบ้า (Rabies) ตามแนวคิดระบบสุขภาพหนึ่งเดียว. วารสารควบคุมโรค, 47(4), 995–1004. https://doi.org/10.14456/dcj.2021.86
