การพัฒนารูปแบบสถานประกอบการปลาร้าและปลาส้มปลอดพยาธิใบไม้ตับ โดยการมีส่วนร่วมของชุมชน เขตสุขภาพที่ 7

Kesorn Thaewnongiew; Saowaluk Seedaket; Ndayapa    Pussadhamma; Supatra  Watthahasaen

Authors

Kesorn Thaewnongiew Northeastern University
Saowaluk Seedaket Northeastern University
Ndayapa Pussadhamma Independent Academician
Supatra Watthahasaen Independent Academician

Keywords:

Liver fluke, Fermented and pickled fish, Model development, Community participation

Abstract

This action research aimed to develop a model for parasite-free fermented fish and pickled fish (Pla-ra and Pla-som) enterprises through community participation in Health Region 7, Thailand. The study areas consisted of eight municipalities and subdistrict administrative organizations selected based on the presence of local enterprises producing fermented fish products for sale. The participants included: (1) fermented fish entrepreneurs (72 persons), (2) local administrators (6 persons), (3) local staff (8 persons), (4) district-level public health officers (8 persons), and (5) community leaders (8 persons), totaling 102 participants selected using purposive sampling. The study was conducted in three phases: (1) community assessment, (2) enterprise development, and (3) evaluation. Data collection instruments included assessment forms, questionnaires, focus group discussions, and brainstorming sessions. Quantitative data were analyzed using descriptive and inferential statistics, while qualitative data were analyzed through content analysis. Following the intervention, the rate of full compliance with all six good food production practice criteria domains among the 72 food establishments increased from 6.94% to 12.50%. Laboratory examination of Pla-ra and Pla-som products did not detect Opisthorchis viverrini (liver fluke), although other parasites were found. After the intervention, packaged products were labeled with the instruction “Cook before consumption.” Pla-som products were frozen at temperatures below –20°C for three days prior to distribution, while Pla-ra products were fermented for more than six months. The outcomes indicated that: (1) Pla-ra and Pla-som products were free from liver fluke contamination. (2) Pathogenic bacteria contamination was still commonly found in Pla som, but Pla ra products showed no pathogenic microbial contamination after adopting the developed production model, and (3) two locals authorities issued local regulations to control health-hazardous activities related to food production and storage. Therefore, local authorities should promote the production of liver fluke–free fermented fish products and enact local regulations to control health-hazardous activities as legal mechanisms for monitoring and improving the standards of fermented fish enterprises.

References

Nantasarn M, Phichai W. A research report transfers of development technology of packaging for pickled fish in Nong Pla Lam community enterprise Chiang Yuen District, Maha Sarakham province. Maha Sarakham, Rajabhat Maha Sarakham University; 2013.

กรมวิทยาศาสตร์บริการ. การพัฒนาผลิตภัณฑ์ปลาส้ม [อินเทอร์เน็ต]. 2566 [เข้าถึงเมื่อ 6 มิถุนายน 2568]. เข้าถึงได้จาก: http://lib3.dss.go.th/fulltext/dss_j/2562_68_211_P14-15.pdf

เกษร แถวโนนงิ้ว, ไพบูลย์ สิทธิถาวร, ศศิธร ตั้งสวัสดิ์, เสรี สิงห์ทอง, นิตยา ชุดไธสง, วราลักษณ์ ตังคณะกุล. อุบัติการณ์และการติดเชื้อโรคพยาธิใบไม้ตับในชุมชน ของภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนบน ประเทศไทย. วารสารวิชาการสาธารณสุข [อินเทอร์เน็ต]. 2559 [เข้าถึงเมื่อ 6 มิถุนายน 2568];25(3):370-9. เข้าถึงได้จาก: https://thaidj.org/index.php/JHS/article/view/266/261

ธิดารัตน์ บุญมาศ, เบญจมาภรณ์ พุ่มหิรัญโรจน์. การสำรวจการติดพยาธิใบไม้ตับในวงศ์ปลาตะเพียน ภายใต้โครงการแก้ปัญหาโรคพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดี ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ. จุลสารศูนย์ประสานโรคพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดี [อินเทอร์เน็ต]. 2560 [เข้าถึงเมื่อ 6 มิถุนายน 2568];2(7):7. เข้าถึงได้จาก: https://shorturl-ddc.moph.go.th/yWd41

Onsurathum S, Pinlaor P, Charoensuk L, Haonon O, Chaidee A, Intuyod K, et al. Contamination of Opisthorchis viverrini and Haplorchis taichui metacercariae in fermented fish products in northeastern Thailand markets. Food Control 2016;59:493-8. https://doi.org/10.1016/j.foodcont.2015.06.020

Prasongwatana J, Laummaunwai P, Boonmars T, Pinlaor S. Viable metacercariae of Opisthorchis viverrini in northeastern Thai cyprinid fish dishes- as part of rational program for control of Opisthorchis viverrini associated cholangicarcinoma. Parasitology Research 2013;112:1323-27. https://doi.org/10.1007/s00436-012-3154-9

ฐิติมา วงศาโรจน์. กินปลาอย่างไรไม่ให้ติดพยาธิใบไม้ตับ. จุลสารศูนย์ประสานงานโรคพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดี [อินเทอร์เน็ต]. 2560 [เข้าถึงเมื่อ 6 มิถุนายน 2568];2(7):4-5. เข้าถึงได้จาก: https://thaidj.org/index.php/JHS/article/view/266/261

กิตติพิช จันที, สุวิศิษฐ์ ช่างทอง, ศุภลักษณ์ พริ้งเพราะ, เกษร แถวโนนงิ้ว. ผลของรูปแบบการพัฒนาสถานประกอบการปลาร้าและปลาส้มปลอดพยาธิใบไม้ตับโดยการมีส่วนร่วมของท้องถิ่นในพื้นที่อำเภออุบลรัตน์ จังหวัดขอนแก่น. J Offic Dis Prev Control 7 [อินเทอร์เน็ต]. 2567 [เข้าถึงเมื่อ 6 มิถุนายน 2568];31(1):1-15. เข้าถึงได้จาก: https://he01.tci-thaijo.org/index.php/jdpc7kk/article/view/268724

สำนักสุขาภิบาลอาหารและน้ำ กรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข. แนวทางการควบคุมการประกอบกิจการที่เป็นอันตรายต่อสุขภาพ การผลิต สะสม หรือแบ่งบรรจุอาหารหมักดองจากสัตว์ ประเภทปลาร้า ปลาส้ม ปลาจ่อม หรือ ผลิตภัณฑ์อื่น ๆ ที่คล้ายคลึงกัน. กรุงเทพมหานคร; เอ็นชี คอนเซ็ปต์ จำกัด; 2561

Stringer E. Action Research. 3rded. Los Angeles: Sage; 2007.

Lincoln Y, Guba E. Naturalistic inquiry. Newbury Park, CA: Sage; 1985.

Kimmis S, MeTaggart R. Participatory action research: Communicative action and the public sphere. In: N.K. Denzin, Y.S. Lincoln, editors. The Sage handbook of qualitative research. 3rd ed. Thousand Oaks: Sage; 2005: 559-604.

Nilvarangkul K, Terence V McCann, Rungreangkulkij S, Wongprom J. Enhancing a Health-Related Quality-of-Life Model for Laotian Migrant Workers in Thailand. Qual Health Res 2012;22:189-98. doi:10.1177/1049732310376635

ศูนย์ประสานโรคพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดี สำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 7 จังหวัดขอนแก่น. ผลการ ดำเนินงานสะสม 1 ตุลาคม 2563-30 กันยายน 2564. จุลสารศูนย์ประสานโรคพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดี [อินเทอร์เน็ต]. 2564 [เข้าถึงเมื่อ 6 มิถุนายน 2568];6(17):11. เข้าถึงได้จาก: https://ddc.moph.go.th/uploads/publish/1194720211110092207.pdf

Sukontason K, Piangjai S, Muangyimpong Y, Sukontason K, Methanitikorn R, Chaithong U. Prevalence of trematode metacercariae in cyprinoid fish of Ban Pao district, Chiang Mai Province, northern Thailand. The Southeast Asian J Trop Med and Public Health [Internet]. 1999 [Cited 2024 June 6];30(2):365-70. Available from: https://www.tm.mahidol.ac.th/seameo/1999-30-2/1999-30-2-365.pdf

จุติกาญจน์ ภูเก้าล้วน, อรนาถ วัฒนวงษ์, ทองรู้ กอผจญ. รายงานการศึกษาความชุกตัวอ่อนระยะติดต่อเมตาเซอร์คาเรียของพยาธิใบไม้ตับในปลาน้ำจืดเกล็ดขาวที่ส่งผ่านโรคสู่ประชาชนในพื้นที่เสี่ยงสูง [อินเทอร์เน็ต]. 2561 [เข้าถึงเมื่อ 6 มิถุนายน 2568] เข้าถึงได้จาก: https://www.ddc.moph.go.th/uploads/ckeditor2/dcd/files/Survey%20Metacercaria2020.pdf

กชนิภา อุดมทวี, โศภิษฐ์ เวทยสุภรณ์, น้องนุช สารภี, จุฑามาส อยู่มาก, ปิยรัตน์ มีแก้ว. คุณค่าทางโภชนาการและปริมาณจุลินทรีย์ก่อโรคของปลาหมักกลุ่มชาติพันธุ์ในจังหวัดสุรินทร์. วารสารหน่วยวิจัยวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี และสิ่งแวดล้อมเพื่อการเรียนรู้ 2564;12(2):254-68. https://doi.org/10.14456/jstel.2021.18

ธนารัฐ ฉ่ำสุริยา, รุ่งทิพย์ นิลพัท, นาถรพี ชัยมงคล. ผู้นำทีมงานกับการสร้างประสิทธิผลขององค์กร .วารสารเครือข่ายส่งเสริมการวิจัยทางมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ [อินเทอร์เน็ต]. 2561 [เข้าถึงเมื่อ 6 มิถุนายน 2568];1(3):13-24. เข้าถึงได้จาก: https://so06.tci-thaijo.org/index.php/hsrnj/article/view/252449

นิตย์ ทัศนิยม. การมีส่วนร่วมของชุมชนในการพัฒนาสุขภาพ: แนวคิดและกลวิธี. ขอนแก่น: ภาควิชาการ พยาบาล สาธารณสุขศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น; 2546.

Reason P. Learning and change though action research. In J. Henry (Ed.) Creative Management. London: Sage; 2001.