การศึกษาภูมิปัญญาในการรักษาโรคสะเก็ดเงินและโรคเบาหวานของหมอพื้นบ้านอำเภอจะแนะ จังหวัดนราธิวาส

บทคัดย่อ

บทนำ: ภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้านมีความสำคัญต่อระบบสุขภาพในพื้นที่พหุวัฒนธรรมสามจังหวัดชายแดนภาคใต้ งานวิจัยนี้มุ่งถอดบทเรียนและบันทึกองค์ความรู้ของ พ่อหมอหมวก คงศรี (หมอยะโก๊ะ) หมอพื้นบ้านผู้เชี่ยวชาญการรักษาโรคสะเก็ดเงินและโรคเบาหวานด้วยสมุนไพรในอำเภอจะแนะ จังหวัดนราธิวาส เพื่อการอนุรักษ์และพัฒนาต่อยอดในระบบสุขภาพชุมชน

วัตถุประสงค์: เพื่อศึกษาประวัติ องค์ความรู้ ความเชี่ยวชาญ กระบวนการรักษา และวิเคราะห์หลักการตั้งตำรับยาสมุนไพรในการรักษาโรคสะเก็ดเงินและโรคเบาหวานของพ่อหมอหมวก คงศรี     

วิธีการศึกษา: เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ (Qualitative Research) โดยใช้วิธีการสัมภาษณ์เชิงลึก (In-depth Interview) จากผู้ให้ข้อมูลหลักคือ พ่อหมอหมวก คงศรี และผู้ให้ข้อมูลสนับสนุน 9 คน ในพื้นที่อำเภอจะแนะ จังหวัดนราธิวาส เครื่องมือที่ใช้คือแบบสัมภาษณ์กึ่งโครงสร้าง ซึ่งครอบคลุมประเด็นการประเมินประวัติ การสืบทอดความรู้ กระบวนการรักษา และตำรับยา วิเคราะห์ข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เชิงเนื้อหา (Content Analysis) ร่วมกับการตรวจสอบข้อมูลแบบสามเส้า

ผลการศึกษา: พ่อหมอหมวก คงศรี ได้รับการถ่ายทอดวิชาจากตาเสาร์และศึกษาเพิ่มเติมจากตำรายาวัดโพธิ์ กระบวนการรักษามี 3 ขั้นตอน คือ ซักประวัติตรวจรอยโรค, จ่ายยาสมุนไพรพร้อมให้กำลังใจ, และติดตามผลพร้อมทำพิธีกรรม "เด็ดพิษ" หรือ "สะบัดราก" เมื่ออาการดีขึ้น สำหรับการตั้งตำรับยาพบว่า โรคสะเก็ดเงิน มี 2 ตำรับ ได้แก่ ยาต้ม ประกอบด้วยสมุนไพรหลัก 7 ชนิด (เช่น เปลือกต้นโรคแดง, แก่นโรคขาว, หม้อข้าวหม้อแกงลิง) และยาทาภายนอก ประกอบด้วยสมุนไพร 4 ชนิด (เช่น ผักบุ้งทะเล, เมล็ดลำโพง) โดยเน้นรสเมาเบื่อเพื่อแก้โรคผิวหนังและน้ำเหลืองเสีย และโรคเบาหวาน มี 2 ตำรับ ได้แก่ ยารับประทานรูปแบบแคปซูล ประกอบด้วยสมุนไพร 5 ชนิด (เช่น ใบกระท่อมก้านแดง, ใบหม่อน, รากสะเดาเทียม) และยาทาแผล (เปลือกไม้สักผสมน้ำผึ้ง) ซึ่งสมุนไพรเหล่านี้มีฤทธิ์ลดน้ำตาลในเลือดและต้านการอักเสบ

สรุปและอภิปรายผลการศึกษา: ภูมิปัญญาของพ่อหมอหมวก คงศรี เป็นการรักษาแบบองค์รวมที่ดูแลทั้งร่างกายและจิตใจ มีการผสมผสานตำรับยาที่สอดคล้องกับทฤษฎีการแพทย์แผนไทยและเภสัชกรรมไทย โดยเฉพาะการใช้รสยา "เมาเบื่อ" ในการรักษาโรคผิวหนัง และสมุนไพรรสขม/ฝาดในการลดน้ำตาลในเลือด ซึ่งสอดคล้องกับฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาในงานวิจัยปัจจุบัน นอกจากนี้ การรักษาของท่านยังแสดงถึงการอยู่ร่วมกันของพหุวัฒนธรรมในพื้นที่ เนื่องจากท่านเป็นหมอไทยพุทธที่รักษาคนในชุมชนมุสลิมได้อย่างกลมกลืน องค์ความรู้นี้จึงควรค่าแก่การอนุรักษ์และส่งเสริมให้มีการบูรณาการร่วมกับการแพทย์แผนปัจจุบันในโรงพยาบาลชุมชนต่อไป